Luftëtarët e lirisë, si dhe ata që ranë për liri, pavarësi dhe identitet, janë po aq të shumtë sa vetë historia e Malësisë. Edhe pse prehen, hijshëm, ata janë guri themeltar i kësaj “shtëpie” të përbashkët, për mbrojtjen dhe çlirimin e së cilës paraardhësit tanë, bijtë dhe bijat tona patriotë, derdhën gjakun e tyre në luftëra me pushtuesit tanë shekullorë. Dashuria për atdheun dhe kombin ishte shumë e fortë në shpirtrat e tyre, vetëdija dhe ndërgjegjja kombëtare dukej se ua përpinte të gjithë qenien, në mënyrë që ata t’i përkushtoheshin plotësisht vendlindjes dhe atdheut të tyre, interesin e të cilit e vinin mbi të gjitha.
I tillë ishte luftëtari i guximshëm, i patrembur, rezistuesi dhe patrioti i flaktë Dedë Gjon Ujka Camaj nga Vuksanlekajt e Hotit. Viti i saktë i lindjes së tij nuk dihet, por besohet se ai erdhi në këtë jetë në mesin e shekullit të 20-të, në fshatin Vuksanlekaj të Hotit. Ai i përket fisit të madh fisnik malësor Camaj, me traditë dhe kontribut të jashtëzakonshëm në çështjen e madhe kombëtare, i cili së bashku me kryengritësit e tjerë malësorë mori pjesë aktive në ngjarjet e mëdha të historisë sonë kombëtare për çlirimin e tokave shqiptare dhe për lirinë dhe pavarësinë e Shqipërisë.
Gati – aty ku e kërkonte atdheu
Patrioti Dedë Gjon Ujka ishte i gatshëm të bënte një sakrificë sa herë që atdheu e kërkonte. Malësorët, bashkëkohësit dhe shokët e tij e konsideronin trim të pathyeshëm, të rreptë ndaj armikut, një mbrojtës të pakompromis të tokave shqiptare, popullit të tij, me tipare të theksuara të një malësori. Përveç kësaj, në kujtesën popullore të malësorëve, ky bir i shquar i Malësisë së Madhe mbeti si një njeri i urtë dhe vizionar me virtyte dhe vlera të larta njerëzore, fisnik, besnik, bujar, misionar, i drejtë, mikpritës, fetar dhe zemërmirë. Fjala e tij në tubime njerëzish, kuvende burrash dhe në pajtime gjaqesh kishte peshë. Zemra e madhe e Dedë Gjon Ujkës, me dashuri për atdheun e pushtuar, të shtypur dhe të vuajtur, përqafoi popullin e tij për ta ndihmuar t’i çlironte tokat shqiptare të përpira nga turqit dhe për t’u dalë në mbrojtje vëllezërve të tij në përpjekjet e tyre të vazhdueshme për ta larguar armikun me forcë në fushat e betejës, kudo që lindte nevoja.
Dedë Gjon Ujka e donte Shqipërinë dhe popullin shqiptar. Ai besonte se kushdo që ka një atdhe, ka detyrim ndaj tij, duhet ta mbrojë atë në çdo mënyrë, pa kursyer as jetën e tij. Shpresonte se një ditë Shqipëria do të ishte e lirë dhe e pavarur dhe se do të kishte më shumë shqiptarë të mirë që do ta vendosin Shqipërinë midis kombeve të qytetëruara evropiane.
Një luftëtar, udhëheqës dhe revolucionar i rrallë i Malësisë
Dedë Gjon Ujka njihej midis malësorëve shqiptarë si një luftëtar, udhëheqës dhe revolucionar i malit të Kreshnicës dhe më gjerë. Ai fitoi një emër të mirë dhe tregoi aftësi të pakrahasueshme në shumë përpjekje dhe beteja për lirinë e vendit të tij kombëtar. I lindur dhe i rritur në një nga krahinat më kreshnike shqiptare, ai kurrë nuk e pranoi pushtimin e atdheut të tij.
Vendlindja e tij u dogj dhe u shkatërrua shumë herë për liri dhe çlirim nga pushtuesit, por u ringjall po aq herë sa një feniks nga hiri, për të lënë gjurmë të pashlyeshme në historinë e këtij kombi, të rritur dhe të lëkundur në djepin e ëndrrave të lirisë së përjetshme në çdo tubim dhe përpjekje kombëtare, kudo që i thërriste zëri i atdheut. Dedë Gjoni dinte të fliste burrërisht në kuvende dhe të udhëhiqte beteja, si dhe të luftonte me trimëri si një luftëtar i vjetër, në ballë të çdo lufte për liri. Ai mori pjesë me pushkë në dorë në të gjitha betejat që u zhvilluan pas Lidhjes së Prizrenit për çlirimin e tokave shqiptare. Po ashtu ishte një nga udhëheqësit dhe organizuesit e Kryengritjes së Malësisë së Madhe në vitin 1911, si edhe udhëheqës dhe komandant në betejën e përgjakshme në Qafë të Uglës, në vitin 1911.
Shitja e pronës për të shlyer borxhet e hotianëve
Emri i Dedë Gjon Ujkës, përveçse luftëtar, udhëheqës lufte dhe patriot, është i lidhur ngushtë edhe me bamirësinë. Ai nuk u kujtua vetëm për guximin e tij, por edhe për zemrën e tij të madhe.
Ai shiti shumë nga pronat e tij për të shlyer borxhet e hotianëve gjatë ditëve të vështira të spastrimeve osmane. Vinte nga një familje e pasur ekonomikisht. Ishte i fuqishëm jo vetëm ushtarakisht, por edhe ekonomikisht. Zotëronte pasuri dhe prona të mëdha, si pothuajse asnjë familje tjetër malësore.
Sipas rrëfimeve të stërnipit të tij, Dedë Camajt, të treguara nga babai i tij Gjeto Kolë Uci, tani i ndjerë, Dedë Gjon Ujka i kishte pronat dhe mullinjtë e tij në Podgoricë dhe Shkodër, si dhe në dy bjeshkë. Toka e tij shtrihej nga mali i Bukoviqit deri në liqenin e Shkodrës dhe Kamicë, në një sipërfaqe prej afërsisht 25 kilometrash.
“Stërgjyshi im, Dedë Gjon Ujka, shiti shumë nga pronat e tij për të shlyer borxhet e hotianëve gjatë ditëve të vështira të spastrimeve osmane”, thotë Camaj.
Me paratë nga shitja e pronave të tij, ai e shlyeu borxhin ndaj Toptanëve, duke marrë bereqetin e stallave të tyre, të cilin e shpërndau midis Hoçanëve. Më kujtohet kur burri i shquar Mark Pjetri nga Kastrati erdhi në shtëpinë tonë në Vuksanlekai me disa malësorë të tjerë. Ndër të tjera, ai e pyeti babanë tim, Jeta Kolën:
- A kishit tokë në Kamicë?
- Po, – u përgjigj babai im.
- Kemi ardhur t’ju themi se afërsisht 70 dinarë tokë në Kamicë nga Dede Đonija është regjistruar në kadastrën e Koplikut. Qeveria e re, e udhëhequr nga Partia Demokratike, e udhëhequr nga z. Sali Berishaj, njëherësh kryeministër i Shqipërisë, vendosi që të gjitha pronat e konfiskuara nga regjimi komunist në Shqipëri duhet t’u kthehen pronarëve të tyre të mëparshëm. Ju gjithashtu keni të drejtë të merrni tokën e gjyshit tuaj në Kamicë, – i tha Marku.
- Është e vërtetë që Dedë Gjoni kishte tokë në Kamicë (Koplik – Shqipëri). Falënderoj shtetin shqiptar dhe kryeministrin e tij, z. Berisha, i cili ua mundësoi shqiptarëve këtë të drejtë, të cilën regjimi komunist i Enver Hoxhës ua mohoi për gati gjysmë shekulli. Nuk pranoj ta marr atë tokë, sepse gjyshi im e shiti për të mbajtur gjallë shpirtin e Hotit, – iu përgjigj atij babai.
(vazhdon)